Showing posts with label Ako Te reo. Show all posts
Showing posts with label Ako Te reo. Show all posts

Monday, March 9, 2026

Wetiweti reo Karakia Ngahuru

Tokorua ngā kaupapa ki roto

Ko te tuatahi


Karakia ngahuru


Mauri oho

Mauri tū

Kua oti te hauhake 

Hikahia te ahi o tō tātou ngākau

Karanga mai ki ngā tangata mahue

Karanga mai ki ngā tangata wawata reo 

Tuku atu ō tātou kupu matakana

Tēnei te huarahi ki te ao marama 

Hui ē

Tāiki ē


Meaning to me 

Awaken the spirit
Stand the spirit 
The harvest is nearly finished
Light the fire of our hearts
Call to the people who have been left behind
Call to the people who want language
Give out our observant words
This is the road to the world of understanding

Ko te tuarua 

Wetiweti reo 

The verb after hei is not passivised — it stays as a plain verbal noun. The passive meaning comes from hei itself in this construction.

  • hei wānanga = to be discussed / for discussing
  • hei whāngai = to be fed / for feeding
  • hei kai = to be eaten / for eating
  • hei hauhake = to be harvested / for harvesting
E rima ngā tauira

Buy some bread to be eaten at the meeting.
Me hoko paroa hei kai i te hui.

Write a list to be shared with the team.
Me tuhi tetahi rārangi hei tohaha i te kapa.
Cook the vegetables to be served to the guests.
Me tunu ēnei huawhenua hei whāngai i ngā manuhiri.

Prepare the agenda to be discussed tomorrow.
Me whakawai te kaupapa hei wānanga āpōpō

Plant the seeds to be harvested in autumn.
Me whakatō ngā kākano hei hauhake i te ngāhuru 



 Pakihere rokiroki


Monday, February 23, 2026

He Ako tonu

Wetewete reo

Hei + Hangu 

Mēnā he hei tērā - kati te whiore o te kupu hangu.

Tauira 

Tuatahi 

Te he – Koinei hei wānagahia mā tatou i te rā nei. 

Te tika – Koinei hei wānanga ma tātou i te rā nei

Tuarua

Te he - Me hoko kai hei whāngaiahia ngā manuhiri

Te tika - Me hoko kai hei whāngai i ngā manuhiri

Tuatoru

Te he - Pānui a-wāhatia tēnei tuhinga hei whakarongohia mā te marea 

Te tika - Pānui a-wāhatia tēnei tuhinga hei whakarongo mā te marea

Kupu hou

Koinei - this is

Marea - many public synonym for tini tinitini

Whakaharatau - practice rehearse
Pūhaehae - jealous
















He wahi o tetahi karakia e tuhi ahau

Ki te haere waka tatou ki te wai o
hawaiki hou, mēnā he māeneene
te moana ka tere ta tātou hoe.
Mēna he ngarungaru o te moana
nui ka whawhai tonu tātou ka u tonu tatou ka oranga tonu tatou
ko te moana te aroha







Monday, August 4, 2025

Mahi o te wiki

 Whainga o te wiki 


Whakamaori te mōteatea - at the corner of the world Tu Fu

Translate the poem

Karakia - Puritia 

Whakatauki - Mā ngā huruhuru ka rere te manu 



Karakia Hou


Uhia nei Te manawa oho Te manawa tū

Te manawa tina

o te reo hihiri

ki roto tēnā ki tēnā o tātou

o takatū i te ara nei

ki tona tiketike e koia

Cherished here, the awakening heart, the standing heart, the true heart of the vibrant/energetic language, within each one of us, standing tall on this path to its highest point, indeed



Mahi kainga o te ataarangi

Ngā tohutohu ki te tahu kotahi ahi mahana


Rauemi 

Nā te mea timatanga 

Toutou

  • Rau māroke o te kōuka 

  • Rau māroke o ngā harakeke

  • Tarakihi māroke

  • Ēnei kiri māroke  o te rakau tōtara

Rākau iti

Rākau nui 


Ngā mahiNā te mea tuatahi, kōhikohi ēnei konenehu

Ki te mahi konenehu i te harakeke

Ka tikina ngā rau tawhito

Ka warua ngā rua me te māripi

Ka whakakorokoro ngā miro ki te ahua o te kōhanga


Ka whakaputa ngā toutou ki te papa o tō ahi kōhanga

Katahi ka whakaputa te rākau iti ki runga  

Katahi ka whakapāngia te konenehu ki te mati



Sunday, August 3, 2025

Whakamāoritanga tetahi poem of the T'ang dynasty - Li ho

I have had some fun translating a Poem that was already translated into English into Te Reo Māori. 
The book was a gift from a dear friend.
Te pukapuka 
Poems of the late T'ang
Translated and with an introduction from A.C Graham 

Reo Māori is a language that suits the practical and the poetic. 
E ako ana tonu au i te reo Māori


Kupu hou 

Hauhunga - ice
Whakaeke - crash 
tiaho - glow
matotoru - thick
hiriwa - silver


Wednesday, June 4, 2025

Ko te Kauhau o te wakata roa

Ngā Kupu Hou 

Pakeke - adult

Nohinohi - young

Patupaiarehe - fairy people 

Toii - mountain te kōuka 




Friday, March 7, 2025

Karakia ki te taonga

Te karakia 
Whakairiiri, Whakairiiri
Whakairiiri tẽnei taonga ohooho 
Tenei taonga puipuiaki 
Tẽnei taonga tuku iho, 
Nã Ranginui e tū ake ana 
Nā Papatūānuku e takoto tonu ne Whakakiikii! Whakakiikii! Kua tau.


Ingarihi
Bless, bless
Bless this treasure of great value
This treasure precious treasure
This treasure handed down.
From Ranginui ever standing
From Papatuanuku still lying here
Let it be said, let it be said.
It has been settled.

This is a karakia to bless a taonga or some thing from the natural world. 

I have learnt some more about Pounamu so have added this below.
Ka tuhi au ki raro enei matau mō te kaupapa nei. 

Ngā Korero Poto
  • Te Wai pounamu  sometimes also know as Te Wāhi Pounamu the place of green stone 
  •  Ahakoa he iti he pounamu - Although it is small it is precious
  • The main iwi associated with pounamu (greenstone) were Ngāi Tahu, particularly Poutini Ngāi Tahu on Te Tai Poutini (the West Coast of the South Island).
  • Today, the Te Rūnanga o Ngāi Tahu has legal ownership of all naturally occurring pounamu in the Ngāi Tahu takiwā (tribal area)


Saturday, March 9, 2024

Tuatahi pohi mō te Tau hau

He Pohi 

Homai tō awhina me tō pito kōrero

Ka hoki au ano ki te kaupapa te atārangi mō te tuatahi wahanga a te tau nei.

I te harikoa au ki te whakaako me te wairua nui o ngā ratu pō. 

Kei te ako tonu ahau i te reo Māori. 


He aha ngā wero a te tau nei?  Or  Ko aku wero i tēnei tau?

Tahi - Ka parakitihi au ngā karakia whakawātea me te karakia timatanga

Rua - Ka tautoko au ngā tangata pukenga o taku mahi me te tikanga mō 


He kainga mahi mō te rā rima o te Poutū-te-rangi ki raro nei


Ka whakatika au ngā rerenga ki raro



Ka ora au i a koe

Kua pau tana pūtea i tana wahine

I riro te whenua i te tama mātāmua

Ka paru tō rātou whare i a rātou

I kino te huritau i a koe.


He karakia timatanga


Traditional Karakia:

Whakataka te hau ki te uru
Whakataka te hau ki te tonga
Kia mākinakina ki uta
Kia mātaratara ki tai
E hī ake ana te atākura
He tio, he huka, he hauhū
Tihei mauri ora!

Get ready for the westerly
and be prepared for the southerly.
It will be icy cold inland,
and icy cold on the shore.
May the dawn rise red-tipped on ice,
on snow, on frost.

Monday, September 11, 2023

Doing what when? Mahi Kāinga

 I haere au ki waho mō titiro ngā whetu a te atapō mō tēra rāharoi.

Kaore i te moe ahau i tērā atapō


Ka moe au a te waenganui pō.

Kāore au e kai a te waenganui pō. 


Ka te tae ahau mō te kaupapa mahi (hackers) a te tō te rā āpōpō

Kāore te ako ahau me te ako hoa a te tō te rā āpōpō


Whiti te rā me piki te marama

I hanga au tēnei rauemi mō te ako te haura roto te rā


Nā Natalie a mahi te rauemi ki raro

 Ka whiti mai te rā, ka awatea (6 am)

- Ka piki te rā, ko te ata (Mai i te 6am ki te 11.59 ko te ata)

- Ko te rānui a te 12 karaka (waenganui rā/ poupoutanga/tuhoetanga)

- Ka heke te rā ko te ahiahi (Mai i te 12 ki te 6 ko te ahiahi)

- Ka tō te rā, ko te tonga o te rā (6pm)

- Ka piki te marama, ko te po (6pm - 11.59pm)

- Waenganui pō (12am) 

- Ka heke te marama. 

- Ko te atapo (3am)

- Ko te ata hāpara (4am)

- Ko te atatū (5am)

Kupu hou

  • māra - garden
  • paihikara - bike
  • Hiko - electric
  • Mokemoke - to be lonely
  • piki - climb

Wednesday, August 30, 2023

Korero mō te Karaka - talking about time

 Mahi Kainga mō te atārangi.

Tuatahi i tuhi tēnei ki raro me te ataata

Ono karaka i te ata i oho au me hikoi ki te mīhini kawhe 

"He kapu kawhe mau taku ipo"

Haurua mai i te ono karaka i horoi au taku tinana roto te uwhiuwhi
Ae te tane hou. E ki e ki
Huarua mai i te whiti karaka i tae au ki te hui mo te ipurangi. 
I te pukumahi ratou hoa mahi. 
Tekau ma rua i te ahiahi i kai au tina me kanikani ki te wairere
Rima karaka i te ahahi i mua taku mahi wehe te kainga tari.
I haere ki waho mō te hau me te ora.


 I hanga ahau tenei kawhe me te kawhe toi 




Tuesday, August 22, 2023

Te Karaka - Mātawa

 

I hanga Natalie tēnei rauemi ki runga.


6.00pm 

Ono karaka i te pō . He timata mō Te Atārangi.

3.30 pm 

Haurua mai te toru karaka i te ahiahi. Ka te kaiako au taku keteparaha. 

5.35 pm

Rua tekau ma rima miniti ki te ono i te pō rāmere . Ka tae maua ki te rā whānau pati  ā  māua kare. 


Tips for the time 

haurua - half

hauwhā - quarter

mai te - past 

ki te - to



 

Tuesday, August 15, 2023

Kei te ako tonu au


Mahi kāinga Tuhi kia 3 ngā rā whānau / rā whakahirahira ki a koe. Tuhi ā tau ā kupu hoki. Hei tauira:

Example form Natalie 08.12.2006 I te Rāmere te tuawaru te wiki tuarua o te marama o Hakihea, ko te kaupeka o Raumati, ko te tau rua mano mā ono I whānau mai taku mataamua Waimirirangi.


I 06/08/1993 I whānau mai tāku mātāmua ko Jack tōna ingoa. I te Rāmere te tuaono te tuatahi wiki mō te marama Heri-turi-kōkā , ko te kaupeka o Hotoke, ko te tau tahi mano iwa rau iwa tekau mā toru. 28/02/1996 I whānau mai taku tamahine ko Libby tōna ingoa. I te Rāmere te rua tekau mā waru, te tuawhā wiki mō te marama Hui-tangauru, ko te kaupeka o Raumati, ko te tau tahi mano iwa rau iwa tekau mā ono. 18/12/1962 I whānau mai tāku kauaemua ko Kirsty, I te Rāmere te tekau mā waru, te tuatou wiki mō te marama o Hakitea, ko te kaupeka Raumati , ko te tau tahi mano iwa rau ono tekau mā rua.



Te kuputaka mō tēnei wiki

Ariari - visable
Rangitamiro - connected
Rangiwhawha - ubiquitous

Tuesday, July 25, 2023

Mahi Kainga me Hare Huritau


 I mahi ahau ēnei sentences

Mā wai a hōroi ō tāua mōtoka?

Māku hōroi te mōtoka hiko me te mazda.

Ehara mā Jack e horoi ngā mōtoka


Mā wai e ngā kāwhe mahi apopo ?

Māku e ngā mowai kāwhe i mahi


Mō wai te panikoti roa?

Mō Jude te panikoti roa.

Ehara mō Dave te panikote roa.


Mā wai e waea te hōhipere i te mea?

Mā Deb e waea tahi tahi tahi. 


Nā wai i whakamaroke ngā kākahu ākuanei?

Nā te rā i whakamaroke ērā.


I hanga ahau tēnei hare huritau panui mō taku tama.

Ka toru tekau tau koe a tera wiki Ko Jack tāku hūmarie tama Kia pai tō huritau Hari huritau ki a koe Kei te arohanui au ki a koe Kei te poho kereru ahau mo tāku tama Ka pai to tekau tērā tau








Tuesday, July 18, 2023

Kupu mō drops


I te hoko drops mō ako kupu Māori










Kei te ako au kupu mo drops runga i te ipurangi.

He aha ngā kupu i ako ahau
  • Mōwhiti - sunglasses
  • Raumati - summer
  • Hukapapa -  ice
  • Rau leaf
  • Inu tiakarete hot chocolate
  • Papa reti hukapapa skiing 
  • Koti coat
  • Panai arai hara  sunblock
  • Kotikoti - harvest
  • Ramana scarf
  • Poro ball
  • Tau wind
  • Amarera umbrella



Monday, June 19, 2023

Mahi kainga - wiki whitu

Nā wai

I pīki Jude ki runga i te Karahgahake maunga mō titiro i te whenua ki raro.

Nā wai i pīki ki runga i te maunga.

Nā wahine hoa i pīki ki runga i te maunga


I mahana Keith tōna waewae ki mua i te ahi.

Nā wai mahana tōna waewae?

Nā Keith mahana tōna waewae.


I hīkoi au i waho ki te Novotel Tainui i tera wiki.

Nā wai i whakāhua i tēnei pikitia. 

Nāku i whakāhua i tēnei pikitia mō ngā tuna.














I makariri rātou ki titiro i te kemu netipōro inātahira

Nā wai i makariri i te kemu netipōro inātahira

Nā rātou i makariri i te kemu netipōro inātahira.


I hī ika Stephen inanahi.

Nā wai i hī ika inanahi.

Nā Stephen i hī ika mō tōna waka,



Mō te akomanga i tērā wiki.



I tapata papa i te rakau i tēra mutunga wiki. Nā wai i tapata i te rakau Nā papa i tapata i te rakau I whiu te pepe i ngā taptapu I uwhiuwhi taku tama inapō Nā wai i uwhiuwhi inapō Nā ia i uwhiuwhi inapō Kupu hou kūaha - door Kapata - cupboard Pōkai - fold Mamae - sore Taptapu things, devices equipment. Tātahi - beach Hī ika - catch fish

Tapata - cut

hinga - fall

korokoro - throat

tūmanako - hope wish for

Rongorongo - smell

Hakari - feast

ka wani kē clever 

tatari wait


Tikanga

He whakamārama | Meaning E whai take ana, i takea mai i ngā pūtake e mōhiotia ana he pono, e whakaarotia ana rānei he pono, he tōtika. E ū ana ki te pono, e ū ana rānei ki ngā pūtake e mōhiotia ana, e whakaarotia ana rānei he pono. The concept of correctness or being right is a base principle that applies to all tikanga. Practice of a particular tikanga needs to be correct and right, and should be considered alongside what is true and valid to Māori culture.





Tuesday, June 13, 2023

Whāinga ki au


Short term goals

Tahi - Practise/parakitihi ngā Karakia kai 


Nau mai e ngā hua
o te wao,
o te ngakina,
o te wai tai,
o te wai Māori.
Nā Tane
Nā Rongo
Nā Tangaroa
Nā Maru
Ko Ranginui e tū iho nei
Ko Papatūānuku e takoto nei
Tūturu o whiti ka whakamaua kia tina! TINA!
Hāumi e! Hui e! TĀIKI E!

Welcome the gifts of food
from the sacred forests
from the cultivated gardens
from the sea
from the fresh waters
The food of Tane
of Rongo
of Tangaroa
of Maru
I acknowledge the sky father who is above me,
the earth mother who lies beneath me
Let this be my commitment to all!
Draw together! Affirm!

me/and


Kia ora mō ngā hoa

Me ngā kai I waenganui i a tatou


me


Mo tēnei kai

Mo te maunga 

Mo te moana

Taiki  e


Rua - E ako ana  au ngā kupu hou torutahi ra mō tēnei wiki me tērā wiki 


Toru - Ka ako matauranga mō Matariki.


Medium term goals

  1. Ka panui ahau “Tikanga Māori” mo Hirini Moko Mead. 
  2. Ka korero te reo mo tāku ipo me kupu hou. 
  3. Ka tuhituhi au roto taki rangitaki mō te ako tonu au


Long term goals


  1. Kaore tua atu ki  au mi te korero te reo Māori
  2. E ki e ki
  3. Ka ako tonu ahau i te reo Māori engare ka korero au tino pai.


Monday, May 15, 2023

Kei hea - Kei te aha

 From Wiki rua 

Ideas to mihi. Ngā mihi ki a Jackie

Kei kaimihi 

mō te kupu mīharo kupu

Mō te manawanui

 

Tēna koe te kaimihi

Tēna koe te kai karakia

Mō te wairua me te hauora

Tēna koe te kai waiata

Tēna koe te kai kauhau

Tēna koe ngā kaiako

Ngā mihi ki ngā kaiako. kaore tua atu ki rātou mō ngā wairua o te aō Māori 

He ihu oneone a rātou 

Tēna koe ngā tauira

Ngā mihi ki ngā tauira kia kaha kia maia kia manawanui


That's the basic, but you can elaborate on any/all of them. Eg: Tēna koe te kai kauhau mō tō kōrero o whutupōro. He tino pai tō kōrero). 

Kupu hou

māripi - knife

mārau - fork

koko - spoon

māu - would you like

māku - for me please.

Pē niho  - toothpaste

Paraire - Brush

Paraire - niho

Puoto - basin

Pepa tiko - toilet paper

Uwhiuwhi shower 

Tiko - poop

pōtarotaro lawnmower

Ngaki to weed


Kei hea a Jude

Kei roto i te māra a Jude 

Kei te aha a Jude.

Kei te mahi māra ia.


I hea mātou e tēnei mutunga wiki?

I noho mātou ki te Karangahake awaawa.